सत्यशोधकीय पत्रकारिता आणि णिणिटल सार्विणिक क्षेत्र: ‘दीिणित्र’िधील धार्मिक णिककत्सेिा कृ णत्रि बुणिित्ता (AI) युगातील पुिर्मर्िाि

Abstract

एकोणिसाव्या र् णर्साव्या शतकात िहािाष्ट्रात उदयास आलेल्या सत्यशोधक िळर्ळीिे धार्मिक अंधश्रिा, पुिोणहतशाही आणि सािाणिक शोषिाणर्रुि र्ैिारिक लढा उभािला. या िळर्ळीिे प्रभार्ी िाध्यि म्हिूि ‘दीिणित्र’ हे र्ृत्तपत्र १८८८ ते १९६७ या काळात कायवित होते. प्रस्तुत संशोधिात ‘दीिणित्र’िधील धार्मिक णिककत्सक णर्िािांिे ऐणतहाणसक र् आशय णर्श्लेषि करूि त्यांिे आधुणिक कृ णत्रि बुणिित्ता (AI) युगातील णिणिटल सार्विणिक क्षेत्राशी तुलिात्िक पुििूवल्यांकि किण्यात आले आहे. ‘दीिणित्र’िधील धार्मिक णिककत्सक णर्िाि स्र्रूप या िध्ये अभंग,पोर्ािे,लार्िी,कर्था,कादंबिी,अग्रलेख या लेखि साणहत्यातूि ऐणतहाणसक-णर्श्लेषिात्िक पित, आशय णर्श्लेषि आणि तुलिात्िक णर्श्लेषि यांच्या साहाय्यािे या अभ्यासात असे आढळते की ‘दीिणित्र’िे रुिर्लेला णर्र्ेकर्ाद, र्ैज्ञाणिक दृणिकोि ,िािर्तार्ाद आणि सितेिा दृणिकोि आिच्या अल्गोरिणिक िाणहतीव्यर्स्र्थेत णिणिटल साक्षिता, िाणहती-िैणतकता आणि अल्गोरिणिक पूर्वग्रह ओळखण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठितो. णिष्कषवतः, सत्यशोधकीय धार्मिक णिककत्सा ही के र्ळ ऐणतहाणसक प्रकिया िसूि आधुणिक णिणिटल लोकशाहीसाठी तत्त्र्ाणधणित आधाि आहे.